Matud ni Dr. Paul Gonzales, espesyalista sa Dementia Clinic Davao, ang balik-balik nga pagkalimot mahimong sayong timailhan sa dementia o Alzheimer’s disease, ilabina kung magsugod na kini og epekto sa adlaw-adlaw nga kalihokan ug kagawasan sa usa ka tawo.
GalugarinAng Lungsod
Gipahayag ni Gonzales atol sa unang episode sa Isyu Karon sa The Royal Mandaya Hotel niadtong Biyernes, Septiyembre 11, ang dementia usa ka general nga termino alang sa mga problema sa memorya, pagdesisyon, pamatasan, panghunahuna, ug abilidad sa pagbuhat sa adlaw-adlaw nga buluhaton.
Matud niya, ang Alzheimer’s disease usa sa mga kondisyon nga mahimong hinungdan sa dementia.
Lakip sa mga timailhan nga angay bantayan mao ang kalisod sa pagbuhat sa naandan nga mga buluhaton sama sa pagkaligo, pagsipilyo sa ngipon, pagkaon, pagsinina, pagtrabaho, ug pagdumala sa mga naandan nga buluhaton sa panimalay.
Sumala kang Gonzales, normal lamang usahay ang pagkalimot, sama sa dili dayon mahinumdoman kung asa gibutang ang usa ka butang apan mahinumdoman ra kini sa ulahi.
Apan mahimong makapabalaka na kini kung ang pagkalimot magsugod og epekto sa trabaho, mga appointment, adlaw-adlaw nga buluhaton, o kagawasan sa usa ka tawo.
Lakip sa mas seryosong warning signs ang balik-balik nga pagpangutana sa parehas nga butang, pagsige og sulti sa parehas nga istorya, kalibog sa oras o lugar, kalisod sa paggamit sa pamilyar nga mga butang, ug dili maayong paghukom sa mga sitwasyon.
Ang ubang timailhan mao usab ang kanunay nga pagkawala o pagkalimot kung asa gibutang ang mga butang nga dili na pangitaon, kalisod sa pagsubay sa iskedyul, pagkawala sa pamilyar nga mga lugar, pagbag-o sa mood o pamatasan, ug paglikay sa trabaho o sosyal nga mga kalihokan.
Gipahinumdoman ni Gonzales ang mga Filipino nga usahay tawgon og “pag-uulyanin” ang pagkalimot sa mga tigulang ug isipon nga normal nga bahin sa pagkatigulang.
Apan matud niya, kinahanglan kining seryosohon kung kanunay na kini mahitabo ug makaapekto na sa adlaw-adlaw nga kinabuhi.
Dugang ni Gonzales, ang mga paryente kasagarang unang makamatikod sa mga kausaban sa usa ka tigulang nga sakop sa pamilya ug adunay dakong papel sa sayong pag-ila niini.
Gipasabot usab niya nga dili lamang Alzheimer’s disease ang mahimong hinungdan sa dementia, Lakip niini ang vascular dementia, nga mahimong may kalabotan sa stroke, frontotemporal dementia, ug Lewy body dementia, nga mahimong magdala og kausaban sa mood, pamatasan, ug lihok nga susama sa Parkinson’s disease.
Sa pag-diagnose, kasagarang sugdan sa mga doktor ang pagrepaso sa medical history ug mga sintomas sa pasyente.
Mahimo usab silang mopailawomsa brain imaging sama sa CT scan o MRI aron masusi kung adunay laing kondisyon sama sa stroke, brain tumor, o impeksyon.
Matud ni Gonzales, mas detalyado ang hulagway sa utok nga makuha pinaagi sa MRI, samtang ang PET scan makatabang sa pag-ila sa mga kausaban sa utok nga may kalabotan sa Alzheimer’s disease.
Apan limitado pa ang access sa PET scan sa pipila ka lugar.
Mahimo usab gamiton ang neuropsychological tests aron masusi ang memorya ug uban pang cognitive abilities. Anaa usab ang mga bag-ong biomarker tests gamit ang dugo o cerebrospinal fluid nga makatabang sa pag-ila sa mga timailhan sa Alzheimer’s.
Matod sa doktor, wala pay tambal nga hingpit makapa-reverse sa Alzheimer’s disease. Ang pagtambal kasagarang nagtutok sa pagkontrol sa mga sintomas, pagpahinay sa pag-uswag sa sakit, ug pagtabang sa pasyente nga mapadayon ang iyang abilidad sa paglihok ug pag-atiman sa kaugalingon.
Anaa na sa ubang nasod ang bag-ong mga terapiya nga nagtutok sa amyloid proteins ug gihatag pinaagi sa intravenous infusion, apan dili pa kini kaylap nga magamit sa Pilipinas.
Alang sa mga pamilya nga nag-atiman sa tawo nga adunay dementia, girekomendar ni Gonzales ang pagpailub, hapsay ug pirming rutina, ug makanunayon nga pag-atiman.
Kinahanglan usab matabangan ang pasyente sa pagkaon, pag-inom, pagkaligo, ug pagsinina, samtang magpabilin ang regular nga daily routine.
Gidasig usab niya ang mga pamilya nga himoong mas luwas ang panimalay pinaagi sa pagtago sa mga butang nga mahimong hinungdan sa kadaot sama sa kutsilyo, gunting, hait nga gamit, ug uban pang peligroso nga mga butang.
Kung mahimong lisod na kontrolon ang kalibog, kasuko, o pagbag-o sa pamatasan sa pasyente, girekomendar ni Gonzales ang pagpa-check alang sa medical evaluation ug tukmang pagtambal.
Matud niya, makatabang usab ang pamilyar nga tingog ug kalmado nga paggiya sa mga sakop sa pamilya aron mapamenos ang pagkabalaka o pagkasuko sa pasyente.
Dugang usab ni Gonzales nga mahimong malikayan ang risgo sa dementia pinaagi sa pag-atiman sa mga risk factors sama sa hearing loss, taas nga cholesterol, depresyon, kakulang sa ehersisyo, diabetes, pagpanigarilyo, high blood pressure, obesity, sobra nga pag-inom og alkohol, problema sa panan-aw, social isolation, ug air pollution.
Matud niya, ang pipila ka kausaban sa utok nga may kalabotan sa Alzheimer’s mahimong magsugod 10 hangtod 20 ka tuig sa wala pa makita ang klarong mga sintomas.
Busa, importante ang kahibalo sa mga pamilya, sayong screening, ug hustong suporta aron mas sayong mahatagan og pag-atiman ang mga pasyente ug mapadayon ang ilang kalidad sa kinabuhi.
Gi-obserbar ang bulan sa Setyembre isip World Alzheimer’s Day ug Alzheimer’s Disease Awareness Month.
Dr. Paul Gonzales